De leesvaardigheid van jongeren staat al geruime tijd onder druk. Uit diverse onderzoeken, zoals PISA en de jaarlijkse Staat van het onderwijs, blijkt dat een groot deel van de jongeren een onvoldoende taalniveau heeft om zich later te kunnen redden in de samenleving. Het belang van een goede aanpak voor leesbevordering wordt algemeen onderkend. Dit zie je ook terug in de nieuwe kerndoelen voor primair onderwijs en onderbouw voortgezet onderwijs, waar veel aandacht is voor lezen en voor samenhang tussen vakken en vaardigheden.

 

Vijf pijlers voor taal- en leesbevordering

De ontwikkeling van onze leermiddelen baseren wij op evidence-informed didactiek. Dat wil zeggen dat wij hierbij gebruik maken van zowel wetenschappelijke kennis over hoe leren werkt als van kennis en ervaringen uit de onderwijspraktijk.
Bij de doorontwikkeling van onze leermiddelen staan wij dan ook in nauw contact met het onderwijsveld, onder andere via onze auteurs, die veelal in het onderwijs werkzaam zijn. Daarnaast ook via schoolbezoeken, congressen, expertgroepen, klantenpanels en marktonderzoeken. Op deze manier blijven wij aansluiten bij de onderwijspraktijk.

Wetenschappelijk onderzoek en ervaringen uit de praktijk leveren een aantal praktische inzichten op om leerlingen beter te leren lezen. Deze inzichten zijn geformuleerd in vijf pijlers voor onze leermiddelen.

 

Pijler 1: Samenhang tussen taalvaardigheden

Taalvaardigheden, zoals lezen, schrijven en spreken, in samenhang aanbieden maakt het taalonderwijs betekenisvoller en efficiënter. Als je vaardigheden in samenhang aanbiedt heeft dat een positief effect op begrip van de inhoud, de interpretatie van de tekst en het samenvatten, integreren, reflecteren en evalueren van teksten. En dat is precies waar veel leerlingen moeite mee hebben.

Een actieve verwerking van teksten, in de vorm van een schrijf- of spreekopdracht, draagt bij aan dieper tekstbegrip. Lezen en schrijven maken gebruik van dezelfde onderliggende kennis. Lezen helpt om beter te schrijven en veel schrijven helpt bij het lezen. Als je veel leest, herken je tekststructuren beter en verbetert je woordenschat. Dit kun vervolgens toepassen in de teksten die je zelf schrijft of in de gesprekken die je voert. Als je schrijft herken je beter hoe een schrijver teksten opbouwt en wat de bedoelingen van de schrijver zijn.
Daarnaast helpt praten over teksten ook om teksten beter te begrijpen. Een gesprek of een presentatie draagt bij aan de verankering van de kennis.

Het in samenhang werken aan lees- en taalvaardigheid heeft niet alleen een positief effect bij taalonderwijs, maar ook in de vaklessen. Er is een verband tussen kennisopbouw en leesvaardigheid. Lezen en leren versterken elkaar. Het lezen van een rijke tekst bij een zaakvak als aardrijkskunde kan bijdragen aan het verwerken en leren van de vakkennis. Niet alleen de kennis over het vakonderwerp neemt toe, maar ook de woordenschat, wat de leesvaardigheid weer versterkt, wat vervolgens het opdoen van kennis uit een tekst weer versterkt, et cetera.

 

Meer inhoud in het taalonderwijs
Meer taal in het inhoudsonderwijs

 

Pijler 2: Rijke teksten

Het aanbieden van verschillende rijke teksten is belangrijk voor de taal- en denkontwikkeling van leerlingen. Rijke teksten maken nieuwsgierig en motiveren om verder te lezen, te kijken of te luisteren. Door het aanbieden van verschillende authentieke, rijke teksten binnen hetzelfde thema – van een krantenartikel of een blog tot (jeugd)literatuur – lezen leerlingen in een betekenisvolle context. Dit draagt bij aan kennisontwikkeling, een dieper tekstbegrip en vergroot de woordenschat. Rijke, authentieke teksten worden in leermiddelen vaak ingezet als bron of achtergrondinformatie.

 

Definitie (authentieke) rijke teksten

Een rijke tekst is een authentieke, aansprekende tekst met veelzijdig en gevarieerd taalgebruik, afkomstig van een vakkundige schrijver, die de leerling uitnodigt tot nadenken, beleven en betekenis geven.

De inhoud is verhelderend, origineel en/of gelaagd, en maakt het leggen van betekenisvolle verbanden binnen en tussen teksten mogelijk. De tekst helpt de leerling bij het leren over en begrijpen van zichtzelf en de wereld, en draagt bij aan de uitbreiding van diens talige repertoire.

Bron: SLO, 2025

 

Naast het gebruik van rijke, authentieke teksten is er in alle teksten in ons lesmateriaal veel aandacht voor taalgebruik. Teksten worden niet (meer) versimpeld, maar zijn goed, helder en aansprekend geschreven met duidelijke tekststructuren. Teksten die te eenvoudig zijn geschreven kunnen wel bijdragen aan kennisopbouw, maar dragen niet bij aan het bevorderen van de leesvaardigheid.

 

Pijler 3: Kritisch denken

Kritisch denken gaat over hoe je een tekst verwerkt: je verbindt wat je leest met wat je al weet en zelf meemaakt, je vormt daar een mening over en je gebruikt dat weer in je eigen manier van communiceren. Je kunt dit bereiken door meerdere (rijke) teksten over hetzelfde onderwerp, met daarbij activerende opdrachten, aan te bieden. Zo stimuleer je het kritisch denken en de betrokkenheid van leerlingen.

Voorheen bestond taal-leesonderwijs vaak uit het beantwoorden van concrete, vaak gesloten vragen over een tekst (‘tekst verklaren’ of ‘begrijpend lezen’). In de nieuwe generatie leermiddelen bieden we bij de teksten betekenisvolle, uitdagende opdrachten aan waarbij leerlingen komen tot diep tekstbegrip. Door het geven van activerende opdrachten leren leerlingen om na te denken over de leerstof en om hun antwoorden te formuleren in eigen woorden. Dit draagt bij aan de schrijfvaardigheid en aan de spreekvaardigheid.

 

Pijler 4: Woordenschat

Hoe meer woorden een leerling kent, hoe sneller hij of zij een tekst begrijpt. De groei van woordenschat is, naast het maken van veel leeskilometers en kennisopbouw, dus een belangrijk onderdeel van het verbeteren van de leesvaardigheid. Nieuwe woorden kun je het beste leren in een betekenisvolle context. Leerlingen en studenten die langere tijd binnen eenzelfde thema lezen vergroten hun kennis en woordenschat.

Als leerlingen veel woorden in de theorie, opdracht of bron niet kennen, stokt het leren. Het is dan ook belangrijk om structureel aandacht te besteden aan woorden die leerlingen mogelijk niet kennen en een klimaat te creëren waarin het vragen naar een woordbetekenis veilig kan. Daarom moet woordenschat een plek krijgen bij álle vakken.

Bij woordenschat gaat het om de betekenis van woorden die in het vak belangrijk zijn (vaktaalwoorden), maar ook over schooltaalwoorden zoals ‘verklaar’, ‘conclusie’, ‘omschrijf’ of ‘tegenstelling’. Leerlingen hebben schooltaalwoorden nodig om in een schoolse context de nieuwe informatie te kunnen verwerken. Leerlingen met een grotere woordenschat hebben een beter tekstbegrip en meer succes bij begrijpend lezen en dus ook bij leren.

 

Pijler 5: Leesmotivatie

Een belangrijke pijler bij leesbevordering is leesmotivatie. Leesmotivatie is de bereidheid van leerlingen om te lezen. Op het voortgezet onderwijs leest ruim 60% van de 15-jarigen alleen omdat het moet; ze vinden lezen suf en ze kunnen zich niet lang genoeg concentreren. Deze leerlingen zijn alleen extrinsiek gemotiveerd om te lezen; ze lezen omdat het ‘moet’.
Als leerlingen het leuk vinden om te lezen, gaan ze meer lezen en raken ze geïnteresseerd en betrokken bij wat ze lezen. Leerlingen die intrinsiek gemotiveerd zijn om te lezen, hebben dieper tekstbegrip en lezen meer. Het maken van leeskilometers draagt bij aan leesvaardigheid.

Leraren hebben een sleutelrol in het vergroten van de leesmotivatie. Leg in de klas boeken neer die aansluiten bij het vak (fictie en non-fictie), vertel als leraar welk boek je zelf leest of bespreek  interessante (kranten)artikelen die aansluiten op je lessen.

Naast lesmateriaal geeft Noordhoff elk jaar verschillende sets Lijsters uit; dit zijn goedkope (her)uitgaven van literaire boeken. Met de Lijsters maakt Noordhoff al meer dan 30 jaar literatuur toegankelijk voor alle leerlingen, van eind basisschool tot en met mbo.

 

Wie leest heeft de toekomst!

Lezen is de basis voor de taal- en leesontwikkeling van kinderen en jongeren en voor de kansen die ze krijgen op school en in onze geletterde samenleving. Lezen laat je ruimer denken, leert je om anderen beter te begrijpen en vergroot je welzijn.

Door de vijf pijlers van leesbevordering toe te passen in onze leermiddelen leveren wij een bijdrage aan het bevorderen van leesvaardigheid, want wie leest heeft de toekomst!