Hoe ga je om met gevoelige onderwerpen tijdens de burgerschapsles?

Annelie, wat heb jij met het vak burgerschap?

Ik heb ooit andragogiek gestudeerd. Als andragoog geloof ik in de maakbaarheid van een samenleving. Burgerschap is een vak dat bijdraagt aan de vorming van studenten door ze meerdere kanten van de maatschappij te laten zien. Dat maakt burgerschap ook meteen erg ingewikkeld.

Elk onderwerp is voor methodemakers en docenten een balanceeroefening tussen normeren van democratische en maatschappelijke grondbeginselen én studenten uitnodigen tot het vormen van een eigen mening en een eigen levensvisie. – Annelie Uittenbogaard

Waarom is het belangrijk om aandacht te besteden aan diversiteit en inclusie?

Polarisatie neemt toe in Nederland. Dit zorgt ervoor dat mensen steeds meer in hun eigen bubbel leven en vooroordelen en stereotyperingen bevestigd zien. In de klas, een soort minimaatschappij, komen studenten allerlei verschillende medestudenten tegen met ieder een eigen politieke voorkeur, gender, culturele achtergrond en levenswijze.

Door als methodemakers en docenten bewuste keuzes te maken in taal, beelden en voorbeelden, kunnen we bijdragen aan een leeromgeving waarin elke leerling zich gezien, gewaardeerd en gerepresenteerd voelt en doen we recht aan de diversiteit van onze samenleving. Uiteindelijk wil je een positieve impact hebben en eerlijke leerkansen geven aan álle leerlingen.

Hoe doe je dat in lesmateriaal?

Ik heb bijvoorbeeld gelet op de verhouding tussen verschillende geslachten, op stereotyperingen en het gebruik van diverse namen of gezinssamenstellingen. Een voorbeeld: in teksten zie ik vaak dingen terug zoals: de manager zijn personeel, de advocaat met zijn cliënt. Schrijf dat genderneutraal, zodat iedereen zich erin kan herkennen: de managers personeelsleden, de advocaat en diens cliënt.

In NU Burgerschap worden forums en chatberichten vaak gebruikt. Onbewust hadden daarin vooral jongens een (stevige) mening en werden ze onevenredig veel in voorbeelden gebruikt. Ook zag ik veel dezelfde oer-Hollandse namen voorbijkomen. Als je iets te krampachtig op zoek gaat naar ‘diverse’ namen, wordt er al snel gekozen voor Mo(hammed) en Jasmina. Ook beeldmateriaal zorgt snel voor een bepaalde framing: meisjes die verbaasd een hand voor de mond slaan, een vrouw aan het bed van een ouder bij een onderwerp als mantelzorg en mannen in de bouw. Hiermee bevestig je stereotypen.

In het adviesrapport met de nieuwe kwalificatie-eisen voor burgerschap gaat het ook over het niet voorschrijven van gedrag. Waarom is dat belangrijk?

Er worden volgens mij terecht vraagtekens gezet bij burgerschap als vak. De lessen gaan al snel richting normeren of stimuleren van bepaald gedrag. Zeker als je als docent een uitgesproken eigen mening hebt en er discussies ontstaan in de klas die je als docent moet sturen, kun je gaan moraliseren. Nu de nieuwe kwalificatie-eisen weg willen blijven van het voorschrijven van gedrag, blijft er volgens mij iets heel interessants én moeilijks over: het stimuleren van nieuwsgierigheid, leren redeneren met wikken en wegen en uiteindelijk een weloverwogen eigen beslissing nemen.

En hoe doe je dat? Kun je voorbeelden geven?

Wat ik bij het lezen van de teksten van NU Burgerschap zag, is dat er gezocht is naar een vorm waarin studenten zelf een mening kunnen vormen. Dat gebeurt door onderzoeksvragen te stellen en door perspectiefwisselingen te gebruiken zoals: ‘Stel je voor dat jij een diabetespatiënt bent.’ Er worden ook voorbeelden gegeven van een transpersoon of een non-binair persoon (hun/hen), van gezonde en ongezonde leefstijlen en van zienswijzen waar je het niet mee eens kan zijn. Het gaat vervolgens om welke vragen je stelt, zodat studenten hun unieke en authentieke zelf kunnen worden en er niet gedrag of meningen worden opgelegd. Toch denk ik dat de docent de doorslag geeft: die bepaalt hoe een onderwerp wordt ingeleid en heeft invloed op de groepsdynamica in de klas.

Heb je nog tips voor docenten om tijdens de lessen rekening te houden met hun diverse groep aan studenten?

Het lijkt veiliger om uit te gaan van gemiddelden of de norm van de meerderheid, maar dat maakt het lesmateriaal naast saai, uitsluitend voor heel veel studenten. Een aantal tips:

• Kies in de klas vaker voor ‘atypische’ voorbeelden: een student met een gehoorapparaat en hoe dat is om daarmee te leven, een student uit een eenoudergezin of een gezin met twee vaders of twee moeders.
• Laat studenten in elkaars schoenen staan.
• Vermijd stereotyperingen zoals vrouwelijke verpleegkundigen, meisjes die shoppen en jongens met een technisch beroep.
• Schrijf genderneutraal, zodat iedereen zich in een beroep kan herkennen.
• Als je zelf materiaal maakt of voorbeelden geeft, gebruik dan namen uit de eigen (of een parallelle) klas: zo wordt het al snel divers en inclusief.

 

Uiteindelijk denk ik dat docenten al heel ver komen als ze in de klas steeds bedenken: bevestig ik patronen of schud ik ze los? Door vaste patronen los te schudden, kom je uit op een ander normaal: eentje waar heel veel waarheden, leefwijzen en kleuren naast elkaar bestaan. – Annelie Uittenbogaard

Ontdek zelf de 3e editie van NU Burgerschap!

Ben je benieuwd hoe NU Burgerschap voor jouw burgerschapslessen kan werken?

Vraag je gratis proefkatern aan