Met de boekproeverij bouwen we aan een leescultuur

Zelf is Nadia een fanatiek lezer en een echte boekpromotor. Ze is dan ook ontzettend trots dat ze zowel bij het bedenken van de boekproeverij als de inhoudelijke selectie van de Lijsters betrokken is. “Lijsters zijn titels die we al sinds 1990 met een groep experts op het gebied van jeugd- en volwassenenliteratuur selecteren. Die titels zijn qua thematiek en kwaliteit zo goed, dat we vinden dat leerlingen in het voortgezet onderwijs ze zouden moeten lezen. Naast titels voor Vroege, Jonge en Grote Lijsters hebben we ook een categorie ‘moderne klassiekers’, waar boeken als ‘Blokken, Knorrende beesten, Bint’ van Bordewijk en ‘Menuet’ van Louis Paul Boon in staan. All time classics die nu nog relevant en leesbaar zijn. En die ook een podium verdienen.”

 

Oorlog, identiteit en vriendschap

Op basis van het thema komen verschillende Lijsters samen in een boekproeverij. Op dit moment zijn dat oorlog, identiteit en vriendschap.

Binnen zo’n boekproeverij staan meerdere fragmenten van maximaal 600 woorden. “Hierin geven we leerlingen een voorproefje, zodat ze een gemotiveerde keuze kunnen maken over het boek dat ze willen lezen. Docenten kunnen samen met de leerlingen de fragmenten lezen en vragen wat die fragmenten met ze doen, wat ze wel of niet aanspreekt en waarom. Leerlingen worden vanzelf geraakt of getriggerd door een van de fragmenten, maar het is natuurlijk nóg beter als die fragmenten ook het startpunt zijn van gesprekken het onderwerp of over het lezen zelf. Soms is het voor docenten lastig om kwetsbare onderwerpen als pesten klassikaal te behandelen. Maar wanneer docenten en leerlingen er boeken over lezen en ze samen bespreken, wordt het opeens een stuk toegankelijker.”

 

---

Hoe werkt het?

• Als docent lees je de fragmenten voor uit de hand-out. De leerlingen kunnen ze natuurlijk ook zelf lezen!
• Als jongeren een boek kiezen, kijken ze als eerste naar het omslag. Laat het omslag dus zien tijdens het voorlezen. Lezen de leerlingen zelf? Dan zien ze de omslag op de hand-out.
• Vertel je leerlingen dat ze aantekeningen mogen maken. Wat voor indruk heeft het fragment achtergelaten? Zou je graag meer willen weten over het verhaal?
• Na elk fragment schrijven de leerlingen een cijfer tussen 1 en 10 op. Aan het eind weten ze welk boek hen het meest aanspreekt.
• Laat je leerlingen vervolgens in tweetallen of in groepjes bespreken welk boek ze het interessantst vonden.
• Laat ze tot slot opschrijven welk boek de proeverij heeft ‘gewonnen’ en waarom ze voor deze titel hebben gekozen.

Tips!

Bestel het boek met de meeste punten als klassenset en lees eens een boek met de hele klas. Of start leesclubjes onder leerlingen die voor hetzelfde boek hebben gekozen.

 

---

 

Een lage drempel

Wanneer het gaat om leesplezier, is keuze het toverwoord, vertelt Nadia. “We merken al jaren dat de leesmotivatie keldert en dat het steeds belangrijker wordt dat leerlingen zelf mogen bepalen wat ze lezen. Vroeger moest je ‘lezen voor de lijst’ en kreeg je van je docent verplicht ‘Het gouden ei’ voorgeschoteld. Of ‘Bezonken rood’. Prima boeken, maar het motiveerde niet omdat leerlingen zelf weinig in de melk te brokkelen hadden. Tegelijkertijd is te veel keuze te vrijblijvend. Dan zien ze door de bomen het bos niet meer.”

Met de boekproeverij boots je eigenlijk een beetje na wat je doet in de boekhandel of bieb, legt Nadia uit. “Daar pak je een boek, blader je er wat doorheen en check je of de schrijfstijl je aanspreekt. Het lezen van fragmenten werkt, heb ik als docent al gemerkt. Zelf startte ik de les vaak met een kort fragment of een stukje poëzie en in het begin zetten de leerlingen de hakken in het zand en zaten ze onderuitgezakt in hun stoelen te kijken waar ik mee bezig was. Op een gegeven moment werd het leuk, gingen ze rechtop zitten en kregen ze er zin in. Het gaat erom dat je ritme creëert; niet alles wat je doet hoeft meteen leuk te zijn. Ze leren vanzelf wel wat leuk is, zeker als je als docent je enthousiasme weet over te brengen. Dat werkt aanstekelijk.”

Nadia benadrukt dat lezen altijd iets triggert, ook al is het maar met een kort fragment. “Lezen is en blijft een ervaring. Het maakt iets in je los, je voelt er iets bij en het gaat leven in je hoofd. Dat willen we hiermee stimuleren, met prikkelende fragmenten zodat leerlingen voelen dat ze iets te kiezen hebben. En hoe flauw het ook is, we mikken ook een beetje op peer pressure. Wanneer meerdere klasgenoten een bepaald boek lezen, willen anderen dat ook eerder gaan lezen. We bouwen met de Boekproeverij niet aan een leeslijst, maar aan een leescultuur.”

Lezen bij alle vakken

Nadia benadrukt dat de boekproeverij daarnaast een prima kans biedt om vakoverstijgend en projectmatig te werken. “Voorheen las je alleen bij Nederlands. En toen duidelijk werd dat de leesmotivatie daalde, werd de verantwoordelijkheid daarvoor ook uitsluitend bij Nederlands gelegd. Dat was natuurlijk eeuwig zonde. Hoe mooi is het om bij geschiedenis een fictieboek over oorlog te lezen? Of om bij aardrijkskunde een boek te kiezen dat deels over klimaat gaat? Dat zijn vakoverstijgende onderwerpen waar leerlingen zich een mening over kunnen vormen tijdens het lezen. Door erover te praten, vormen ze zich een mening en worden ze langzaam een kritische, bewuste burger. Dat is wat lezen met je doet en dat gaat verder dan het vak Nederlands. Ik denk dat het belangrijk is dat docenten die samenwerking sterker opzoeken en zich samen verantwoordelijk voelen voor het leesonderwijs. Er valt zoveel uit te halen, ook als je niet lesgeeft in de talen.”

Binnenkort wil Noordhoff het thema cultuur aan de boekenproeverij toevoegen, vertelt Nadia. “Dat sluit natuurlijk naadloos aan op de burgerschapsdoelen die eraan komen. Welke boeken daarbij passen? ‘De levens van Lanya’, bijvoorbeeld, over een geëmigreerd gezin. Of ‘Het gym’ over een Surinaams meisje op het gymnasium dat zich moet verhouden tot de witte kinderen in haar klas. Maar cultuur kan ook te maken hebben met de tegenstellingen tussen het dorpse en het stadse leven. Overigens overlappen de thema’s wel eens. Zo hebben we titels die zowel bij identiteit als bij oorlog passen, zoals ‘Het jongensuur’ over een meisje in oorlogstijd dat zich meer een jongen voelt.”

Kwetsbare onderwerpen

Lezen kan volgens Nadia wonderen doen voor het inlevingsvermogen van leerlingen. Iets wat volgens haar vanaf jonge leeftijd gestimuleerd zou moeten worden. “Met lezen leer je je verhouden tot een ander”, legt ze uit. “Een goed boek stelt bovendien vragen zonder kant-en-klare antwoorden te geven. Je leest over een ander, maar ontdekt iets over jezelf. Wat vind ik van de keuzes die personages maken? Wat zou ik denken en voelen als ik in hun schoenen stond? Lezen versterkt je empathisch vermogen en biedt veel herkenning. Het boek ‘Er is geen vorm waarin ik pas’ gaat bijvoorbeeld over een meisje dat overspannen raakt op de middelbare school. Hoe komt het dat ze zoveel druk voelt vanuit thuis, haar vrienden en haar vriendje? Als je daarover leest, begrijp je als leerling niet alleen jezelf soms beter, maar ook leerlingen om je heen die misschien met stress worstelen.”

Verdwijnen in een andere wereld

Die empathie is precies wat Nadia vroeger zo aantrok in lezen. Net als het gevoel dat je eventjes helemaal weg bent. “Ik kwam niet los van ‘Kruistocht in spijkerbroek’ en ook alle Harry Potters heb ik gretig verslonden. Dat heb ik nog steeds. Als je een boek pakt, beland je in een compleet andere wereld.

Op een gekke manier staat de tijd stil en gaat hij tegelijkertijd twee keer zo snel, dat voelt heerlijk. Tijdens het lezen komen er bovendien allerlei inzichten binnen over mezelf, mijn leven, mijn vriendschappen en mijn familie. Je denkt dat je relaxt een boek aan het lezen bent, maar ondertussen zijn de radartjes in je hersenen hard aan het werk om connecties te leggen. Ik duik ook altijd bewust een uurtje eerder mijn bed in om lekker te lezen en nieuwe levens én mezelf te ontdekken. Dat gun ik leerlingen ook!”

 

Nadia’s aanraders!

Het gym van Karin Amatmoekrim

 

 

 

Vallen van Anne Provoost

 

 

 

Het lied van de vreemdeling van Linda Dielemans